|
نام : آیةاللّه محمد حسین اعلمی حائری |
موطن: مهرجان خوروبیابانک |
نام پدر : شیخ سلیمان مهرجانی |
|
تاريخ وفات: 1393قمری
آثار: ۱- دائرةالمعارف اعلمي
۲- اعلام النساء
|
تاریخ تولّد و خاندان
محمدحسین اعلمی در سال 1320 ق. در خطّه كویری خوروبیابانک در روستای مهرجان، كه در حوزه جغرافیایی استان اصفهان شهرستان خوروبیابانک قرار دارد، دیده به جهان گشود. این بزرگوار در خاندانی به دنیا آمد كه فضای آن، به نور دانش دینی و ارزش های متعالی مذهبی، روشن بود. او در سایه پر مهر و محبت پدرش، دوران كودكی را پشت سر نهاد و كتاب های دینی، بویژه قرائت قرآن مجید، را از پدر دانشمند خود فراگرفت. پدر محمدحسین اعلمی، به شیخ سلیمان مهرجانی، شهرت دارد. با پژوهش و مطالعه در زندگی فرزندش، بر می آید كه او یكی از عالمان آن دیار و از شأن و منزلت والایی برخوردار بوده است.
هجرت به مشهد
هنگامی كه محمدحسین، به سن ده سالگی می رسد، درسال 1330 ق، همراه پدر، روانه مشهد مقدّس و حوزه پربار طوس گردید. از قرائن برمی آید در مدّتی كه او در مشهد به تحصیل اشتغال داشته، پدرش نیز با او بوده است.
محمدحسین در جوار بارگاه حضرت رضا(ع) به فراگیری دانش های رسمی دینی پرداخت و مقدّمات دروس حوزه، همانند صرف و نحو و منطق و مقداری از اصول فقه، را نزد استادان حوزه مشهد، فراگرفت. در این كه استادان او در مشهد چه كسانی بودند و چند بهار از عمر خویش را در این شهر سپری كرد و دقیقاً چه درس هایی را آموخت، چندان روشن نیست؛ ولی گویا چهار پنج سال در مشهد به ادامه تحصیل پرداخت.
بازگشت به زادگاه
محمدحسین اعلمی در مقطع نوجوانی دل و جانش همچنان تشنه كسب معارف دینی بود و گویا حوزه مشهد، عطش علمی او را فرو ننشانده، از این رو، مترصد فرصتی بود تا به حوزه پرآوازه شیعه، نجف اشرف، هجرت كند.
در حدود سال 1335 ق. همراه پدرش از مشهد به زادگاهش مهرجان، برگشت و برهه ای از عمر خود را در آنجا سپری كرد. در این ایام كه محمدحسین به سن بیست سالگی رسیده بود، برابر مقرّرات آن زمان، به خدمت سربازی فراخوانده شد. حدود هشت ماه از خدمت را گذرانده بود كه بنابر عللی از ادامه خدمت معاف شد. از این پس، عزم خویش را جزم كرد و راهی كعبه دل ها، نجف اشرف، شد.
هجرت به نجف
در حالی كه بیست بهار از عمر محمدحسین اعلمی می گذشت، به سال 1340 ق. روانه حوزه نجف شد. او راه طولانی نایین تا بارگاه ملكوتی حضرت علی(ع) را گاه پیاده و گاه سوار بر مركب، طی می كرد. وی پس از ورود به عراق، ابتدا به زیارت قبر حضرت سیدالشهداء(ع) و سایر شهدای نینوا شتافت و سپس راهی شهری شد كه از سال ها پیش، قلب او برای رسیدن به آن، می تپید. در نجف، تحصیل جدّی این طلبه جوان برای آموختن علوم دینی و مبانی اجتهاد آغاز می شود. در مدت اقامت خود در این شهر، شب و روز درس می خواند، پژوهش و مطالعه می كرد و از محضر بزرگان و مجتهدان معروف كسب فیض نموده تا این كه پس از هفده سال تلاش به درجه اجتهاد نایل شد.
او ضمن این كه در درس بزرگان علوم فقه و اصول شركت می جست، خود نیز كتاب های سطوح حوزه مانند مكاسب و رسائل و كفایه را تدریس می كرد و جمعی از طلاب و فضلا در حوزه درس او حاضر می شدند. این بزرگوار از دو تن از استادان برجسته نجف؛ مرحوم میرزا حسین نائینی و مرحوم آقا ضیاءالدین عراقی، اجازه اجتهاد گرفت و نیز اجازه های روایتی فراوانی از بزرگان حدیث و رجال، دریافت كرد.
استادان نجف
در روزگاری كه محمدحسین اعلمی در نجف درس می خواند، این حوزه در بهترین موقعیت علمی خود قرار داشت و استوانه های بزرگ علم در این حوزه زندگی می كردند. آقای اعلمی، نزد تعدادی از برجسته ترین آنان حاضر می شد و از دانش آنان، بهره می برد. در این جا به نام چند نفر آن ها بسنده می كنیم:
1. مرجع بزرگ شیعه، آیةالله سیدابوالحسن اصفهانی
2. مرجع عالی شیعه و بزرگ ترین اصولی عصر خود، آیةالله محمدحسین نائینی
3. فقیه و اصولی نامور، آیةالله ضیاءالدین عراقی
4. آیةالله محمدحسین اصفهانی
5. زاهد و عارف مشهور، مرحوم شیخ علی قم
6. سید محمد یزدی فرزند آیةالله سید محمدكاظم یزدی
آقای اعلمی بعد از اقامت 17 ساله در نجف، به قصد زیارت مرقد امام رضا(ع) به سوی مشهد مقدس حركت كرد و بعد از زیارت قبر آن حضرت مجدداً به نجف بازگشت و سه سال دیگر در این شهر اقامت كرد. در همین زمان بود كه مرجع بزرگ شیعه، آیةالله سیدابوالحسن اصفهانی دستور داد كه جمعی از نخبگان دور هم گرد آیند و به تحقیق، تنظیم و ترتیب احادیث كتاب وسائل الشیعه بپردازند. از جمله اعضای این گروه، محمدحسین اعلمی و دیگری آیةالله سیدمحمدهادی میلانی بودند. این گروه روی چند نسخه از آن كتاب پژوهش و تحقیق می كردند. نوشته اند یكی از معتبرترین نسخه های وسائل الشیعه نزد محمدحسین اعلمی بوده است.
استادان روایتی
از آنجا كه محمدحسین اعلمی شیفته فهم و حفظ احادیث امامان شیعه بود و زحمات فراوانی در این راه كشید، مفتخر به دریافت اجازه نقل روایت از مشایخ حدیث شد. همانند: 1. علّامه بزرگوار آقابزرگ تهرانی، مؤلف كتاب معروف الذریعه؛ 2. آیةالله سید هبةالدین شهرستانی؛ 3. آیةالله میرزا محمد عسكری تهرانی، مؤلف كتاب مستدرك بحارالانوار؛ 4. آیةالله سیدشهاب الدین مرعشی نجفی.
به سوی مكه
محقّق بزرگوار محمدحسین اعلمی، در دورانی كه در حوزه نجف اشتغال به درس و تدریس داشت، برای اوّلین بار روانه مكه شد. او ابتدا، به شهر مدینه رفت، بعد از زیارت تربت پك رسول كرم(ص) و امامان معصوم شیعی و شهدای مدفون در قبرستان اُحد، راهی مكه شد و ضمن انجام مناسك حج، با شخصیت های برجسته اسلامی ملاقات و درباره مسائل علمی، با آنان به مباحثه و مناظره پرداخت و از مكتب شیعه و اندیشه های تابنك عالمان شیعی، جانانه دفاع كرد.
هجرت به كربلا
محمدحسین اعلمی، وقتی كه از مكه به نجف برگشت، چندان در نجف باقی نماند؛ بلكه بلافاصله از آنجا به سوی كربلا حركت نمود و در جوار قبر مقدس حضرت امام حسین(ع) اقامت گزید. او در حوزه كربلا نیز از تحصیل دانش باز نایستاد و از محضر فقیهانی چون: آیةالله آقاحسین قمی، آیةالله سیدمهدی شیرازی و آیةالله شیخ هادی، بهره جست.
مرحوم اعلمی در حوزه كربلا هم، از تدریس غافل نبود. هر چند به طور مشخص معلوم نیست چه كتاب هایی را درس می داد، می توان حدس زد كه او به تدریس كتاب هایی چون: مكاسب و كفایه اشتغال داشته است. گفته شده كه او در مدرسه هندی، یك ساعت بعد از طلوع آفتاب تا یك ساعت به ظهر، چند كتاب را برای طلّاب كربلا درس می گفته است.
شیخ محمدحسین، شیفته مطالعه و تحقیق بود. شوق آموختن او را واداشت تا در كربلا به خرید كتاب های گوناگون دینی بپردازد. با تلاش پیگیرانه خود توانست از كشورهای مختلف مانند: مصر، لبنان، سوریه و هندوستان، كتاب ها و مجلّات علمی فراوانی به دست آورد. نتیجه این زحمات، تشكیل كتابخانه بزرگ و ارزشمندی در كربلا بود؛ حتی پاره ای از محقّقان، برای استفاده از نسخه های نفیس و كمیاب، به این مركز فرهنگی مراجعه می كردند. در همین شهر بود كه بنیاد تألیف دائرةالمعارف بزرگ شیعی تأسیس و مطالب اساسی آن گردآوری شد.
مدّت اقامت این محقّق توانا در كربلا، 14 سال ادامه یافت؛ چنان كه به لقب «حائری» معروف شد.
وی در سال 1374 ق. كربلا را ترك گفت و برای سومین بار، جهت زیارت مرقد نورانی حضرت علی بن موسی(ع) رهسپار خراسان شد. او در مشهد علاوه بر زیارت، از تحقیق غافل نبود و برای تكمیل دائرةالمعارف، كه یكی از آرزوهای این مرد دانش پژوه بود، از كتابخانه پرمایه رضوی بهره های فراوانی برده، مطالعات دامنه داری را انجام داد و اندوخته های علمی خود را در فیش هایی یادداشت می كرد. مدت اقامت ایشان در مشهد، در هاله ای از ابهام قرار دارد؛ ولی گویا بیشتر از سه چهار ماه در آنجا مقیم نبوده است.
باری، وی بعد از تكمیل پژوهش، عازم تهران شد و از بیشتر كتابخانه های معروف آن زمانِ تهران نیز بهره گرفت؛ از جمله: كتابخانه مجلس شورای ملّی و مَلِك.
هجرت به قم
آن زمان، كه عصر مرجعیت آیةالله بروجردی بود، حوزه علمیه قم به تازگی به وسیله حضرت آیةالله حائری یزدی بنیان گذاری شده بود و از رونق خاصی برخوردار بود. مرحوم اعلمی برای غنا بخشیدن به مطالعات و پژوهش های خود، آهنگ قم كرد و بعد از ورود به این شهر، خانه ای برای سكونت خانواده اش خرید؛ ولی او كه برای انجام تحقیقات و تكمیل دائرةالمعارف خود، بیشتر اوقات در حجره ای در مدرسه فیضیّه قم سكونت داشت تا هم بتواند بیشتر به حرم حضرت معصومه(س) مشرّف شود و هم از كتابخانه مدرسه فیضیّه بهره گیرد. زمان ورود او به حوزه علمیه قم اواخر سال 1374 ق. است.
محمدحسین اعلمی با این كه از آیةالله نائینی و بعضی دیگر از مراجع نجف، اجازه اجتهاد داشت، ولی باز وجود آیةالله بروجردی را غنیمت شمرد و چندی در حوزه تدریس آن بزرگوار در حرم مطهّر و مسجد اعظم قم حاضر می شد.
به هر حال در مدرسه فیضیه و حوزه علمیه قم، زحمات چندین ساله او نتیجه داد و برخی از مُجلّدات دائرةالمعارف اعلمی را به مرحله چاپ رسانید.
فضیلت های اخلاقی
مرحوم محمدحسین اعلمی، دانشوری فرزانه بود كه خود را به صفات ارزشمندی چون زهد، قناعت، پشتكار، عشق به عبادت و راز و نیاز به درگاه معبود زینت داده بود. در حالات او نوشته اند كه همیشه ساعتی پیش از طلوع فجر، بیدار می شد و به عبادت می پرداخت. در مدت اقامت در نجف و كربلا و قم، نماز شب خود را در حرم امامان معصوم(ع) و حضرت فاطمه معصومه(س) به جا می آورد و سپس نماز صبح و مستحبّات و تعقیبات نماز را انجام می داد.
ایشان فردی بسیار فروتن بود. به كوچك و بزرگ سلام می كرد و كمتر رخ می داد كه كسی در سلام كردن، بر او پیشی گیرد.
نمازهای واجب را غالباً با جماعت می خواند و تفاوت نداشت كه خود، امامِ جماعت باشد یا در ردیف مأمومین قرار گیرد.
او فردی بسیار قانع بود. از مال و منال دنیا به اندك بسنده می كرد و هرگز فریفته زرق و برق و ریاست های ظاهری دنیإ؛ ّّ نشد. او علاوه بر دوری از محرّمات، بیشتر مكروهات را نیز انجام نمی داد و بیشتر روزها، روزه می گرفت. او در زهد و پرواپیشگی به مقامی رسید كه در میان عالمان حوزه علمیّه حتی مردم كوچه و بازار، به «ابوذر زمان» شهرت یافت.
از دیدگاه بزرگان
شایستگی های علمی و اخلاقی مرحوم محمدحسین اعلمی حائری، از دیده شخصیت های طراز اوّل شیعه پنهان نبوده از این رو، به دیده احترام و تكریم به او می نگریسته اند. به عنوان نمونه، سخن برخی از آنان را می آوریم:
آیةالله آقا سیدابوالحسن اصفهانی: دانشمند بزرگ و برگزیده، محمدحسین اعلمی یكی از بزرگان و فضلای نجف است. او چندین سال در حوزه درس من حضور یافت. تا این كه بحمدالله به جایگاه بلندی از دانش و تقوا رسید؛ به طوری كه سخنان او، قابل اطمینان و رفتارش، قابل اقتدا است.
سید هبةالدین شهرستانی عالم برجسته عراق: محمدحسین اعلمی، زنده كننده آثار بزرگان و یكی از نخبگان و دانشوران تقواپیشه است.
احمد امین انطكی، محقّق برجسته عراق: فاضل زاهد، علّامه محقّق مؤلف كتاب ارزشمند دائرةالمعارف اعلمی.
آیةالله محمدحسین كاشف الغطاء، مصلح بزرگ اسلامی: علّامه بزرگوار ما تأیید شده از ناحیه خداوند متعال است. او در راه گسترش دین، رنج های طاقت فرسایی را به جان خرید.
علّامه اردوبادی: علّامه كم نظیر، شخصیت برجسته، حَسَنةالدهر، مایه زیبایی روزگار.
آقابزرگ تهرانی، برجسته ترین رجال شناس معاصر: دانشور متتبّع، فاضل بزرگوار، علاقه شگفتی به تحقیق و مطالعه داشت. كتاب بزرگی را تألیف كرده كه من بیشتر مجلّدات آن را خوانده ام. و مشاهده كردم كه او در این راه، خیلی زحمت كشیده است و كتاب او مطالب گرانبهایی دارد.
آیةالله سید موسی شبیری زنجانی: مرحوم اعلمی، وارسته و پاك و پاكیزه بود. همیشه مشغول نوشتن بود و بسیار مطالعه می كرد. گاهی در مدرسه فیضیه، به جای پدرم، مرحوم آیةالله سیداحمد زنجانی، نماز جماعت می خواند.
آیةالله علی اشتهاردی: مرحوم اعلمی مرد باتقوایی بود و در مدرسه فیضیه زندگی می كرد و مشغول تألیف كتاب بود.
فرزندان
مرحوم محمدحسین اعلمی صاحب چند فرزند بود كه كثر آنان، از كسانی بودند كه راه پدر بزرگوار خود را ادامه دادند و در نشر و گسترش آموزه های دینی و نشر كتاب های علمی و دینی، نقش برجسته ای داشتند. مناسب است شرح حال كوتاهی از آنان را بیاوریم:
1. محمدحسن اعلمی؛ در نجف به دنیا آمد. او سالیان درازی در حوزه علمیه نجف به فراگیری علوم دینی مشغول بود و به موقعیّت بالای علمی دست یافت. آن گاه از عراق به ایران آمد و در تهران اقامت گزید و برای نشر كتاب های دینی « مؤسسه طبع و نشر اعلمی » را بنیان نهاد.
2. محمدحسین اعلمی؛ او نیز، كه همنام پدرش بود، در نجف دیده به جهان گشود و نزد پدر خود به تحصیل علوم دینی رایج در حوزه نجف پرداخت. وی نیز علاقه و شوق فراوانی به امور فرهنگی نشر آثار دینی داشت.
وی بعد از حكمیّت حزب بعث عراق، تبعید شد و روانه سوریه و لبنان گردید. وی «بیروت» را بهترین شهر برای تحقّق بخشیدن به اهدافِ بلند خود برگزید و از این رو، در آنجا مؤسسه انتشارات اعلمی را بنیان نهاد. این مؤسسه كه یكی از پر رونق ترین و پرتلاش ترین بنگاه های انتشاراتی بیروت است، از گذشته تكنون كتاب های زیادی را چاپ و منتشر كرده است.
ایشان بخصوص شیفته نشر آثار امامان شیعی و عالمان بزرگ شیعه بود و مسافرت های فراوانی انجام داد؛ به مصر، هندوستان و چند كشور دیگر عزیمت كرد و با عالمان معروف این ممالك ملاقات ها و مباحثاتی داشت؛ از جمله در قاهره با شیخ شلتوت، عالم برجسته و مفتی اعظم مصر، ملاقات و مذكراتی انجام داد.
3. شیخ محسن اعلمی؛ كه گویا در كربلا پا به عرصه وجود نهاد. وی بعد از این كه چند سال از عمر خود را در كربلا سپری كرد، به ایران آمد و در قم اقامت گزید و در قم رحلت كرد.
4. علی محمداعلمی؛ او هم از عراق به ایران آمد و در مشهد مقدس سكن شد.
مرحوم محمدحسین اعلمی یك فرزند دختر هم داشت كه شوهرش مرحوم سیدحسین شهرستانی بود.
آثار و خدمات علمی
همان گونه كه اشاره شد، محمدحسین اعلمی حائری، لحظه لحظه عمر خویش را غنیمت می شمرد و همواره در حال تكاپو و مطالعه و نوشتن بود. آن بزرگوار، كتاب عظیمی به نام مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر تألیف كرد كه بعداً به «دائرةالمعارف اعلمی» اشتهار یافت.
این اثر ارزشمند و جامع، حدود 30 جلد است كه تمامی آن ها به زیور طبع آراسته شده است و در دسترس پژوهشگران جهان اسلام، بلكه سایر ملل، قرار دارد. آغاز این كتاب ارزشمند با چند تقریظ از بزرگان حوزه نجف، آورده شده است كه از مجموع این تقریظها، قدر و منزلت این كتاب بیشتر رُخ می نماید.
اثر دیگر ایشان كتاب تراجم «اعلام النساء» است كه در كتابخانه آیةالله مرعشی نجفی در قم موجود است.
همان گونه كه اشاره شد، مرحوم اعلمی در كربلا، كتابخانه بسیار ارزشمندی را تأسیس كرد كه نویسنده معروف عراقی، سلمان هادی طعمه، در كتاب محققانه خود، تراث كربلا، هنگامی كه كتابخانه های معروف كربلا را نام می برد، از كتابخانه اعلمی چنین یاد می كند:
«این كتابخانه از شیخ محمدحسین اعلمی حائری است كه یكی از دانشوران بزرگ كربلا بود. در این مجموعه فرهنگی، كتاب های بسیار ارزشمند در زمینه های مختلف وجود دارد كه شاید به دو هزار كتاب برسد».
غروب اختر كویر
علامه بزرگوار محمدحسین اعلمی حائری بعد از عمری زندگی، زهد و تقوا و تحصیل و تحقیق، از این دنیا رخت بربست. او در سال 1393 ق(1351 ش) در جوار مرقد مطهر حضرت معصومه(س) چشم از جهان فرو بست. برای تشییع بدن پك او، جمعیت زیادی حضور یافتند و از او به خوبی تجلیل شد. سپس پیكر او را در جوار حضرت معصومه(س) در آستانه درب ورودی به صحن بزرگ، به خك سپردند. نوشته لوح قبر او چنین است: «محمدحسین اعلمی حائری. عاش سعیداً و مات سعیداً».
پی نوشت ها:
1 - الذریعه، ج 22، ص 17 و دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 3 .
2- مقدمه دائرةالمعارف اعلمی، ص 3 و 4 .
۳- همان و دائرةالمعارف تشیّع، ج 2، ص 278 .
۴ - دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 5 و 6 .
۵- همان؛ دائرةالمعارف تشیع، ج 2، ص 278 و نقباءالبشر، ج 2، ص 893 .
۶- دائرةالمعارف اعلمی، ص 5 و 6 .
۷ - همان و تراث كربلا، ص 337، چاپ بیروت .
۸- دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 8 و 9 .
۹- همان و الذریعه، ج 2، ص 17 .
۱۰ - مقدمه دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 10 .
۱۱- همان و دائرةالمعارف تشیع، ج 2، ص 278 .
۱۲- مقدمه دائرة المعارف اعلمی، ج 1، ص 11 .
۱۳- همان، ص 14 .
1۴ - الذریعه، ج 22، ص 17 و نقباءالبشر، ج 2، ص 893 .
۱۵- دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 15 و دائرةالمعارف تشیع، ج 2، ص 278 .
۱۶ - دائرةالمعارف اعلمی، ج 1، ص 15 .
منبع: www.hawzah.net سايت حوزه علميه قم/ بخش زندگينامه علما با اندکی اصلاح و تغییر با توجه به تحقیقات محلی و موقعیت جغرافیائی
نویسنده زندگی نامه :ابوالحسن ربانی سبزواری
ای گل نرگس شهلا که به آیین حیا